Nieuws > Overschoenen, nepnagels en protocollen: wanneer schoon zijn doorslaat

Overschoenen, nepnagels en protocollen: wanneer schoon zijn doorslaat

/ astma, hygiëne

Je kent het wel. Je trekt ’s ochtends overschoenen aan bij de ingang, wast je handen volgens protocol, en vraagt je ondertussen af of al die maatregelen eigenlijk wel zin hebben. Of zijn sommige hygiëneregels in de kinderopvang doorgeslagen?

Hygiëne in de kinderopvang is belangrijk. Daarover hoeft weinig discussie te zijn. Jonge kinderen worden nu eenmaal sneller ziek, zitten dicht op elkaar en delen speelgoed, handen, snotneuzen en knuffels alsof het niets is. Goede hygiëne voorkomt besmettingen en beschermt kinderen, ouders en medewerkers.

Maar er is ook een andere kant. Niet elke maatregel die schoon voelt, is automatisch zinvol. Niet elke extra regel maakt de opvang veiliger. En niet elke vorm van “zo schoon mogelijk” is goed voor kinderen.

Wetenschappers, artsen en pedagogisch professionals stellen daarom steeds vaker dezelfde vraag: wanneer helpt hygiëne echt, en wanneer wordt het vooral schijnveiligheid?

De bak met blauwe overschoenen

Bij veel kinderdagverblijven staat bij de groepsdeur een bak met plastic overschoenen. Ouders trekken ze aan voordat ze hun kind brengen of ophalen. De gedachte is logisch: baby’s en dreumesen kruipen over de vloer, dus die vloer moet schoon blijven.

Maar wie er even bij stilstaat, ziet ook de keerzijde. Overschoenen worden door veel bezoekers gebruikt, zitten soms vol gaten, worden niet altijd zorgvuldig aangetrokken en verdwijnen na gebruik vaak in dezelfde rommelige bak. Ondertussen lopen pedagogisch professionals de hele dag heen en weer tussen groepsruimte, gang, buitenbedjes, toilet, keuken of voorraadruimte. Soms op eigen schoenen, soms op binnenschoenen, soms op werkschoenen.

Dan wordt de vraag interessant: hoeveel hygiënische winst levert zo’n overschoenenregel werkelijk op?

Het RIVM schrijft overschoenen in de kinderopvang niet als verplichte maatregel voor. In de hygiënerichtlijn ligt de nadruk veel sterker op handen wassen, schoonmaken op logische momenten, goede verschoonhygiëne en het beperken van besmettingsroutes. Voor vloeren noemt de richtlijn vooral praktische maatregelen zoals schoonmaken, een droogloopmat of binnenschoenen.

Dat maakt overschoenen niet per definitie onzin. Een organisatie kan er bewust voor kiezen. Maar het is belangrijk om eerlijk te blijven: overschoenen zijn geen kernmaatregel uit de RIVM-richtlijn. Ze zijn vooral een lokale keuze.

En lokale keuzes moeten ook lokaal blijven kloppen.

De Belgische longarts die vraagtekens zet

Bart Lambrecht is een Belgische longarts, immunoloog en astma-expert. Hij is verbonden aan UZ Gent en geldt als een belangrijke wetenschapper op het gebied van afweer, astma en ontstekingsziekten. Zijn boodschap over hygiëne in de kinderopvang is helder en misschien voor sommige organisaties ongemakkelijk.

Volgens Lambrecht schieten hygiënemaatregelen in sommige kinderdagverblijven door. In een lezing die werd besproken door EOS Wetenschap stelde hij dat jonge kinderen juist blootstelling aan bacteriën nodig hebben voor de ontwikkeling van hun immuunsysteem. Extreme hygiënische maatregelen, zoals chirurgische overschoenen om de vloer schoon te houden, kunnen volgens hem mogelijk een averechts effect hebben.

Zijn punt is niet dat kinderopvang vies moet zijn. Zijn punt is dat kinderen in hun eerste levensjaren contact nodig hebben met de gewone microbiële wereld om hen heen. Infecties en bacteriën zijn niet altijd slecht. Sommige blootstelling helpt het afweersysteem juist om goed te leren reageren.

Dat schuurt met de reflex die in veel organisaties zichtbaar is: elk risico wegpoetsen, elke vlek voorkomen en elke maatregel toevoegen “voor de zekerheid”.

Maar kinderen groeien niet op in een operatiekamer. En kinderopvang is geen steriele afdeling.

Lambrecht staat hierin niet alleen

Bart Lambrecht is niet de enige arts of medisch onderzoeker die waarschuwt voor een te steriele benadering van jonge kinderen. Ook andere artsen, immunologen en allergieonderzoekers wijzen erop dat de ontwikkeling van het immuunsysteem juist gebaat kan zijn bij contact met een rijke en diverse microbiële omgeving.

Een belangrijke naam is Erika von Mutius, kinderarts en internationaal bekend astma- en allergieonderzoeker. Zij deed veel onderzoek naar het zogenoemde “farm effect”: kinderen die opgroeien in traditionele boerderijomgevingen hebben gemiddeld minder vaak astma en allergieën. Dat effect wordt in verband gebracht met vroege blootstelling aan een diverse microbiële omgeving, bijvoorbeeld via stallen, dieren, stof en buitenlucht.

Ook David Strachan, arts en epidemioloog, wordt vaak genoemd als grondlegger van de hygiënehypothese. Hij stelde al in 1989 de vraag of minder blootstelling aan infecties en micro-organismen in de kindertijd kan bijdragen aan de toename van allergieën.

Daarnaast wijzen onderzoekers zoals Kirsi Järvinen-Seppo op het belang van de eerste levensjaren voor de ontwikkeling van het microbioom en het immuunsysteem. Juist in die periode leert het afweersysteem onderscheid maken tussen wat gevaarlijk is en wat bij het normale leven hoort.

Ook Graham Rook, medisch microbioloog, heeft de oorspronkelijke hygiënehypothese verder genuanceerd met de zogenoemde “old friends”-hypothese. Daarbij gaat het niet om gewone viezigheid of om gevaarlijke infecties, maar om het verlies van contact met micro-organismen waarmee mensen evolutionair zijn opgegroeid en die kunnen bijdragen aan immuunregulatie.

De moderne uitleg is dus niet: laat kinderen maar vies worden en vergeet hygiëne. De boodschap is subtieler. Bescherm kinderen tegen echte ziekteverwekkers, maar probeer niet elk normaal contact met bacteriën, natuur, zand, dieren en andere kinderen weg te organiseren.

De wetenschap erachter: hygiënehypothese, microbioom en biodiversiteit

De zogenoemde hygiënehypothese is een invloedrijke en breed onderzochte theorie. De oorspronkelijke gedachte is dat een gebrek aan blootstelling aan micro-organismen in de vroege kinderjaren kan bijdragen aan een grotere gevoeligheid voor allergieën en bepaalde afweerproblemen.

Tegenwoordig wordt die theorie vaak genuanceerder bekeken. Wetenschappers spreken ook over het microbioom, de “old friends”-theorie en de biodiversiteitshypothese. De kern blijft vergelijkbaar: kinderen hebben contact nodig met een rijke, diverse microbiële omgeving. Niet met gevaarlijke ziekteverwekkers, maar wel met de gewone bacteriën, schimmels en micro-organismen die horen bij buiten spelen, natuur, dieren, zand, aarde en menselijk contact.

Daarom zien we bijvoorbeeld dat kinderen die opgroeien op of rond boerderijen gemiddeld minder vaak astma en allergieën ontwikkelen. Het zogeheten “farm effect” wordt in meerdere studies in verband gebracht met vroege blootstelling aan een diverse microbiële omgeving.

Ook onderzoek naar groene speelpleinen bij kinderopvanglocaties wijst in dezelfde richting. Wanneer jonge kinderen meer in contact komen met natuurlijke materialen zoals gras, bosgrond en planten, kan dat invloed hebben op het microbioom en op markers die samenhangen met immuunregulatie.

Maar dit betekent niet dat schoonmaken overbodig is. Dat is een misverstand.

Het gaat niet om “laat kinderen maar in viezigheid leven”. Het gaat om balans. Bescherm kinderen tegen echte ziekteverwekkers, maar probeer niet elk normaal contact met de buitenwereld weg te organiseren.

De gulden middenweg is dus: gericht schoonmaken waar besmettingsrisico’s zijn, zonder de kinderopvang onnodig steriel te maken.

Wat zegt het RIVM?

Het RIVM publiceerde in april 2025 een volledig herziene hygiënerichtlijn voor de kinderopvang. Die richtlijn is duidelijk: hygiëne in de kinderopvang is infectiepreventie. Dat is nodig omdat jonge kinderen een immuunsysteem in ontwikkeling hebben en in een groepssetting makkelijk ziekteverwekkers kunnen overdragen.

De belangrijkste maatregel blijft handen wassen. Handen zijn een belangrijke verspreidingsroute van ziekteverwekkers. Het RIVM adviseert wassen met stromend water en vloeibare zeep op de juiste momenten, bijvoorbeeld na toiletgebruik, na verschonen, voor eten en na contact met lichaamsvocht.

Wat de richtlijn niet doet, is overschoenen voorschrijven als verplichting. Dat is een belangrijk detail. Veel kinderdagverblijven maken de overschoenenmaatregel strenger dan de landelijke richtlijn vereist.

Over nagels zegt de herziene richtlijn dat nagels kort, schoon, glad en onbeschadigd moeten zijn. Nagelbedekking, zoals nagellak, gelnagels of BIAB, wordt afgeraden. In de nieuwe richtlijn is “geen nagelbedekking” echter geen harde norm meer, maar een streven voor de branche.

Dat is een duidelijke verschuiving.

De nageldiscussie: van relletje tot nuance

Wie in de kinderopvang werkt, herinnert zich de ophef waarschijnlijk nog. In 2023 verscheen een verduidelijking in de RIVM-richtlijn: geen nagellak, geen nagelversieringen, geen kunstnagels. Punt.

Dat viel niet bij iedereen goed. Medewerkers voelden zich aangesproken op iets persoonlijks: uiterlijk, verzorging en zelfexpressie. Online liepen discussies hoog op. Sommige professionals vonden het verbod logisch. Anderen vonden het te rigide, vooral omdat de richtlijn weinig onderscheid maakte tussen bijvoorbeeld een babygroep en een BSO-groep met oudere kinderen.

De onderbouwing was er wel. Onder lange nagels en nagelbedekking kunnen ziekteverwekkers aanwezig zijn die via handen worden overgedragen. Handhygiëne is in de kinderopvang belangrijk, en nagels spelen daarin een rol.

Maar de praktijk vroeg om nuance. Is een medewerker op een babygroep hetzelfde als een medewerker op een BSO? Is een korte, intacte laag nagellak hetzelfde risico als lange kunstnagels? En hoe ver moet een landelijke richtlijn gaan in het voorschrijven van persoonlijke verzorging?

Na discussie is de norm in de herziene RIVM-richtlijn van april 2025 verzacht. De basis blijft: nagels kort, schoon, glad en onbeschadigd. Geen nagelbedekking is nu een streven, geen harde norm.

Die nuance is belangrijk. Niet omdat hygiëne minder serieus genomen moet worden, maar omdat regels beter werken als ze uitlegbaar, uitvoerbaar en proportioneel zijn.

Wat is dan wél zinvol?

Wat zeggen richtlijnen en wetenschap over maatregelen die er echt toe doen?

Handen wassen staat bovenaan. Consequent, met stromend water en vloeibare zeep, op de juiste momenten. Dat is één van de meest logische en belangrijke maatregelen in de kinderopvang.

Goede verschoonhygiëne is ook essentieel. Luiers verschonen op een vaste plek, direct contact met ontlasting voorkomen, de verschoonplek goed reinigen en handhygiëne toepassen. Juist bij verschonen is het besmettingsrisico concreet.

Kinderen die te ziek zijn om mee te doen of een besmettingsrisico vormen, blijven beter thuis. Dat vraagt om goede afstemming met ouders. Niet elk snotneusje is reden om een kind te weren, maar een kind dat duidelijk ziek is of andere kinderen kan besmetten, hoort niet op de groep.

Speelgoed en oppervlakken schoonmaken blijft zinvol, zeker bij zichtbaar vuil, intensief gebruik of speelgoed dat in de mond gaat. Maar schoonmaken is iets anders dan alles voortdurend steriel willen maken. Een kinderopvang waar kinderen spelen, ontdekken, kruipen en buiten vies worden, hoeft geen steriele omgeving te zijn.

Buiten spelen, contact met zand, modder, gras en natuur verdient juist ruimte. Niet als romantisch idee, maar omdat steeds meer onderzoek laat zien dat een diverse omgeving gunstig kan zijn voor het microbioom en de ontwikkeling van het immuunsysteem.

Overschoenen? Die zijn niet verplicht volgens de RIVM-richtlijn. Als een organisatie ze gebruikt, is het verstandig om kritisch te kijken of de maatregel daadwerkelijk iets toevoegt. Worden ze goed gebruikt? Worden ze netjes bewaard? Zijn ze schoon? Of is het vooral een maatregel die schoon oogt, maar weinig toevoegt aan echte infectiepreventie?

Professionals als ervaringsdeskundigen

Dit artikel zegt niet: gooi alle hygiëneregels overboord. Hygiëne in de kinderopvang is serieus. Het RIVM-kader biedt een belangrijke basis om ziekteverspreiding te beperken.

Maar pedagogisch professionals zijn geen uitvoerders van een checklist. Zij zijn ervaringsdeskundigen. Zij zien dagelijks welke maatregelen werken en welke niet. Zij weten wanneer een kind echt ziek is. Zij weten welke regels helpen om de groep gezond te houden. En zij merken ook welke protocollen vooral tijd kosten zonder duidelijk effect.

Die praktijkkennis verdient een plek in het gesprek over hygiënebeleid. Niet als tegengeluid tegen wetenschap, maar als noodzakelijke aanvulling daarop.

Want goed beleid ontstaat niet alleen achter een bureau. Goed beleid werkt ook om half acht ’s ochtends, met huilende kinderen, haastige ouders, volle groepen en medewerkers die hun aandacht liever aan kinderen geven dan aan schijnmaatregelen.

Bronnen

Voor dit artikel is onder meer gebruikgemaakt van de volgende bronnen:

Scroll naar boven